Global Times

Çin Cumhurbaşkanı Xi Jinping, salı günü Çin ile 5 Orta Asya ülkesi arasında diplomatik ilişkilerin kuruluşunun 30. yıl dönümünün kutlandığı Beijing’de yapılan çevrim içi bir toplantıya başkanlık etti. Xi toplantıda beş öneri sundu; iyi komşuluk dostluğunun örnek rolünü büyük göstermek, yüksek kaliteli kalkınma için bir kuşak kurmak, barışı savunma kalkanını güçlendirmek, farklı etkileşimlere sahip bir aile kurmak ve barış ve gelişme içindeki küresel köyü korumak. Bu Çin’in bu yıl Orta Asya’daki ilk büyük diplomatik eylemi ve aynı zamanda Çin ve 5 Orta Asya ülkesi arasındaki ilk devlet başkanları zirvesidir.

Beş Orta Asya ülkesi Çin’in komşuları ve Çin ile toplam 3 bin kilometreden fazla sınıra sahipler ve aynı zamanda sınırların iki yanında yaşayan etnik gruplar var. Uzak akrabaların yakın komşular kadar iyi olmadığı şeklindeki Çin deşişine rağmen, komşu ülkeler tarihsel karmaşıklıklar ve farklılıklar nedeniyle anlaşmazlıklar, sürtüşmeler ve hatta çatışmalara girme eğilimindedirler. Çin ve 5 Orta Asya ülkesinin akrabalar kadar yakın hale gelmeleri nadir görülen bir şeydir. 30 yıl önce diplomatik ilişkilerin kurulmasından bu yana, Çin’in Orta Asya ülkeleri ile bağları hızla gelişti ve tarihsel bir yüksekliğe ulaşarak yeni tip uluslararası ilişkiler kurmanın iyi bir örneğini oluşturdu. Dikkatli biçimde incelenmeyi hak eden bu deneyimin çatışmalar ve karışıklıklar içindeki dünya için bir önemi ve değeri var.

30 YILLIK İŞ BİRLİĞİNİN BAŞARI KODLARI

Xi’nin toplantıda özetlediği dört ilke -karşılıklı saygı, iyi komşuluk dostluğu, zor zamanlarda dayanışma ve karşılıklı yarar- Çin ve 5 Orta Asya ülkesi arasındaki 30 yıllık iş birliğinin başarısının kodlarıdır. İki taraf bu ilkele bağlı kalarak sadece tarihten kalan sınır sorunlarını karşılıklı anlayış ve uzlaşma temelinde çözmekle kalmadı, aynı zamanda “iyi komşular, iyi ortaklar, iyi dostlar ve iyi kardeşler” haline geldi. Çin ve 5 Orta Asya ülkesi arasındaki ticaret diplomatik ilişkilerin kurulmasının üzerinden geçen 30 yılda yüz kattan fazla artarken, Çin’in beş ülkeye doğrudan yatırımları 14 milyar doları aştı. Çin bugün beş ülkenin en önemli ticaret ve yatırım ortaklarından biri oldu. Xi’nin Kuşak Yol İnisiyatifi’ni kurmayı ilk olarak 2013’te Kazakistan’a yaptığı bir ziyarette önerdiğini belirtmeye değer.

Çin ve 5 Orta Asya ülkesi anasındaki Kuşak Yol İnisiyatifi’ni birlikte kurma bakımından, başlangıçtan beri dünyanın ön cephesindeydi ve dikkate değer sonuçlar elde etti. Ulaştırma, tarım, su koruma, elektrik enerjisi, tekstil, makine, imalat ve diğer alanları ilgilendiren çok sayıda büyük projenin temeli atıldı. Altı ülkenin hakları ortak gelişmeden yararlandı. Çin ve 5 Orta Asya ülkesi Kuşak Yol İnisiyatifi çerçevesinde bir iş birliği “prototipi” oluşturdu. Elbette bazı insanlar böyle iyi bir durumu görmek istemeyebilir. Amerika Birleşik Devletleri’ndeki (ABD) bazı jeopolitikçiler sık sık Avrasya kıtasını “kontrol etme” hedeflerine ulamak için Orta Asya’yı nasıl “kontrol” edeceklerini hesaplar. Beş Orta Asya ülkesi bağımsızlıklarının başlangıcında ABD tarafında doldurulacak yeni bir iktidar boşluğu olarak görüldü.  ABD son yıllarda, Çin ve Rusya’yı aynı anda kontrol altına alma stratejik girişimini başarmak için bölgeyi istikrarsızlaştırmaya çalışarak, iki bıçağı çekme -askeri intikal ve “renkli devrim”- umuduyla bölgeye girdilerini artırdı, ama bu taktikler işe yaramadı.

ÇİN VE RUSYA ARASINDAKİ STRATEJİK ORTAKLIK TARİHSEL BİR ZİRVEYE ULAŞTI

Biden yönetimi geçen yıl sözde, Rusya ve Çin ya da beş Orta Asya ülkesi olmadan, Demokrasi Zirvesi toplamak için bazı müttefiklerini bir araya getirdi. ABD, Afganistan’dan utandırıcı geri çekilmesinden sonra, Orta Asya ülkelerine asker yerleştirmeyi önerdi ama istisnasız reddedildi. Bu dünyada karşılıklı saygı konusunda ısrar edenler ve hegemonyayı destekleyenler var; iyi komşuluk ve dostça ilişkiler üzerinde ısrar edenler ve komşuya zarar verme politikasında ısrar edenler var; zor zamanlarda birbirine destek olmakta ısrar edenler ve tek taraflılığı sürdürenler var; karşılıklı fayda ve kazan-kazan iş birliğinde ısrar edenler ve sıfır toplamlı oyunlara saplanmış olanlar var. Orta Asya ülkeleri bunun farkında.

Çin ve 5 Orta Asya ülkesi arasında diplomatik ilişkilerini kurulmasının 30. yıl dönümü tarihsel kavşağında altı ülkenin kurduğu yeni uluslararası ilişkiler modelinin Washington için iki tarafın bütün bu yıllardaki ilişki deneyimlerini incelemesi için iyi bir ders olacağına inanıyoruz. Washington bir süre, bölgeyi büyük güçlerin “piyonları” olarak görerek, Orta Asya’da bir Çin-Rusya “rekabeti” başlatmak istedi. Bu bir kişinin yüreğini kendi ölçüleriyle tartmaktır. Gerçek şu ki, Çin ve Rusya Orta Asya ülkeleri ile ilişkilerini ve iş birliğini derinleştirdi. Aynı zamanda Çin ve Rusya arasındaki yeni bir dönemde koordinasyon için kapsamlı stratejik ortaklık tarihsel bir zirveye ulaştı. Böyle bir görüş Orta Asya’daki son durumla ilgili olarak yeniden ortaya çıkıyor. Ancak Washington Çin ve Rusya arasında bir ayrılık yaratmaya büyük yatırım yaparken, bunun etkisi kötü oluyor.

Beijing Kış Olimpiyat Oyunlarına 10 günden az kaldı. İyi komşular gelip kutlamaya hazırlanıyor, Cumhurbaşkanı Xi ile Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve 5 Orta Asya ülkesinin devlet başkanları Beijing 2022’nin açılış töreni için bir araya gelecek. Bu resimden daha fazla anlamlı bir şey var mı?