CGTN / Cömert Otorbayev (Eski Kırgızistan Dışışleri Bakanı, Beijing Normal Üniversitesi Kuşak Yol Okulu’nun seçkin bir profesörü ve Nizami Gencevi Uluslararası Merkezi’nin üyesi)

Orta Asya ülkeleri, ekonomik kalkınma ve nüfus artışının elektrik üretimi kapasitesini artırmak için büyük yatırımlar gerektirdiğinden, gelecek yıllarda elektrik tüketiminde önemli yükselişler olacağını tahmin ediyor. Kazakistan hükümeti, 2030 yılına kadar ülkede elektrik tüketiminin yüzde 26 artışla 141 milyar kilovat saate ulaşacağını öngördü. Özbekistan hükümeti de, 2030 yılına kadar elektrik tüketiminin ikiye katlanarak 117 milyar kilovat saate ulaşacağını tahmin etti. 

Aynı zamanda iki ülke karbon nötrlüğünü öncelikleri haline getirdi. Orta Asya ülkeleri bu tür iddialı hedeflere nasıl ulaşmayı planlıyor? Bu kolay olmayacak. Planlanan büyük çaptaki enerji reformları konusunda fikir vermek için Kazakistan’ı örnek alalım. Küresel Karbon Atlası platformunun 2019 yılındaki araştırmasına göre, Kazakistan karbondioksit emisyonları bakımından 221 ülke arasında 21. sırada, kişi başına düşen karbondioksit emisyonu açısından 11. sırada ve Gayri Safi Yurt İçi Hasıla’ya (GSYİH) göre, karbon yoğunluğu bakımından 5. sırada yer alıyor. Bu yüzden planlanan yeşil dönüşümün ölçeği çok büyük olacaktır.

Orta Asya’nın coğrafyası aktif yeşil teknolojilerinin kullanımı için uygundur. Üç ülke nükleer teknolojiler geliştirme konusundaki niyetlerini açıkladılar. Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, Eylül 2021’de bir iş forumunda yaptığı konuşmada, “Kazakistan’ın bir nükleer santrale ihtiyacı olduğundan bu konuyu ciddi anlamda düşünmenin zamanının geldiğine inanıyorum.” dedi. Dünyanın en büyük uranyum rezervlerine sahip olan Kazakistan’ın bunu yapması için her türlü fırsatı var. Özbekistan da bu yola daha önce girmişti. Özbekistan, Rus şirketi Rosatom ile 2018 yılında bir nükleer santral inşa edilmesi konusunda anlaşma imzalamıştı. 2019 yılında her iki taraf nükleer santralin Jizzakh bölgesinde inşa edilmesine karar vermişti.

ÖZBEKİSTAN DÜNYA ÇAPINDAKİ 10 BÜYÜK URANYUM ÜRETİCİSİ ARASINDA

Şu anda yetkililer proje belgelemesinin gelişimini tamamladılar. Proje için gerekli fonun 11 milyar dolar olacağı tahmin ediliyor. Hazırlık planına göre, nükleer santral 2030 yılına kadar tam olarak faaliyete geçecek ve ilk reaktörler 2028 yılına kadar devreye girecek. Dört reaktöre sahip olacak nükleer santralin ülkenin enerji ihtiyacının yaklaşık yüzde 20’sini karşılaması bekleniyor. Özbekistan dünya çapındaki 10 büyük uranyum üreticisi arasında yer alıyor, bu yüzden ülke hidrokarbondan nükleer enerji geçişten faydalanacak. Bu arada Kırgızistan da bir nükleer santral inşa etmeyi planladığını duyurdu. Rosatom ve Kırgızistan Enerji Bakanı, birkaç küçük ölçekli nükleer santral kurmak için iş birliği muhtırası imzaladı. 20 Ocak 2022’de, Dubai’deki Expo 2020’de taraflar muhtırayı birlikte imzaladı. 

Bölge ülkeleri aktif olarak diğer yeşil teknolojilerin uygulanmasını teşvik ediyor. Kazakistan’da son altı yılda yenilenebilir enerji kaynaklarının kurulu gücü neredeyse on kat artışla 2014 yılında 178 megavat iken 2020 yılında 1635 megavata çıktı. Yenilenebilir enerji 116 tesisle elektrik üretim seviyesini toplam üretimin yüzde 3’ü seviyesine yükseltti. 2020 yılı sonunda elektrik tüketim seviyesi 3,24 milyar kilovat saat oldu. 381,1 megavat kapasiteye sahip ek 23 yenilenebilir enerji tesisi 2021 yılında faaliyete başladı. Kazakistan, toplam elektrik üretiminde yenilenebilir enerjinin payını 2025 yılında yüzde 6’ya ve 2030 yılında yüzde 10’a çıkarmayı hedefliyor.

2050 yılına kadar yenilenebilir ve alternatif enerji kaynakları toplam enerji tüketiminin en az yarısını oluşturmalıdır. Hesaplamalar, gelecek 40 yılda karbon nötrlüğü başarmak için ülkenin düşük karbon teknolojilerine yaklaşık 650 milyar dolar yatırmasına ihtiyacı olduğunu gösterdi. Kazakistan Çevre Bilimi Bakanı Serikkali Brekeşev bu tür devasa bir rakamın ortaya çıkmasını açıkladı: “40 yılda büyük miktarda yatırım gerektiren sektörler, elektrik üretimi ve ısınma 305 milyar dolar, ulaştırma 167milyar dolar, madencilik ve üretim 65 milyar dolar, konut ve toplumsal hizmetler 57 milyar dolar, tarım 49 milyar dolar.”

YENİ TEKNOLOJİLER GELİŞTİRMEK İÇİN ORTA ASYA’DA YENİ BİLİM KURULUŞLARI AÇMAK

Özbekistan 2050 yılına kadar karbon nötr elektrik üretimine geçmeyi planlıyor. Uluslararası uzmanlardan oluşan bir konsorsiyum bu hedefe ulaşmak için özel bir yol haritası geliştirmeye başladı. En yüksek tahmine göre, hükümet Özbekistan’da 2050 yılında elektrik talebinin 25 kat artabileceği ve 400 milyar vata ulaşabileceğine işaret etti. Aynı zamanda ülkenin rüzgâr enerjisi için toplam teknik potansiyeli 1000 milyar vat ve güneş için 3000 milyar vat. 

Enerji Bakanlığına göre, 2050 yılına kadar ülke elektrik üretiminin dörtte birinden fazlasını yenilenebilir enerji kaynaklarından elde etmeyi planlıyor. Aynı zamanda ülke elektrik üretiminin yüzde 45’ini doğal gazla çalışan termik santraller, yüzde 17’sini güneş ve rüzgârdan, yüzde 13’ünü hidroelektrik santralleri, yüzde 8’ini nükleer enerji ve yüzde 6’sını da kömürle çalışan termik santrallerinden elde edecek. 

Ağustos 2021’in sonunda, Birleşik Arap Emirlikleri’nden (BAE) Masdar şirketinin Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası ile Asya Kalkınma Bankası’nın ortak finansmanıyla inşa ettiği 100 megavat kapasiteli ilk büyük fotoelektrik enerji santrali Özbekistan’ın Navoi bölgesinde faaliyetine başladı. Bu santral, gelecek beş yıllık dönemde yapılması planlanan 19 yenilenebilir enerji projesinin ilki oldu. Ayrıca Masdar şirketi, Surkhandarya, Jizzakh ve Semerkant bölgelerinde üç güneş enerjisi tesisi yapmayı planlıyor. Şu anda Enerji Bakanlığı üç güneş enerjisi tesisi için ihale açıyor. Güneş enerjisi üretimine yapılan toplam yatırım 6,5 milyar dolara ulaşacak. Yenilenebilir enerji kaynaklarının diğer türleri de geliştirilecek. ACWA Power, Orta Asya’da en büyük rüzgâr santralini kuracak, Masdar da Navoi bölgesinde bir rüzgâr santrali üzerinde çalışıyor. 62 hidroelektrik santrali projesine, mevcut santralleri iyileştirmek ve yenilerini yapmak için ek finansman sağlanacak. 

Bu genel bakışa göre, Orta Asya ülkelerinin gelecek on yıllarda yeşil enerji gelişimine öncelik vereceği açıktır. Yeni teknolojilerde dünya lideri Çin’e komşu bu bölgelerde iş birliği için büyük potansiyel var. Yüksek eğitim düzeyi ve devletlerin bu alana yatırım çekme konusundaki güçlü niyeti dikkate alındığında, Çin ortaklaşa yeni teknolojiler geliştirmek için Orta Asya’da yeni bilim kuruluşları açmayı düşünmelidir.